ایرانشهر

فلسفه چیست ؟

2010-08-11T14:00:00.005+04:30

مقاله ی کوتاه زیر بخش هایی از کتاب "مسائل تاریخ فلسفه " نوشته تئودور اُی زرمان ، ترجمه ی پرویز بابایی است .

تئودور ای زرمان ، فیلسوف ، مورخ فلسفه و عضو پیوسته ی فرهنگستان علوم روسیه ، متولد 1914 در دهکده ای واقع در اودسا زاده شد.وی به سال 1983 در مدرسه عالی فلسفه ، ادبیات و تاریخ ، رشته ی فلسفه را به پایان برد و سپس در فلسفه ی کلاسیک آلمانی به پژوهش پرداخت و در آن تخصص یافت. در این کتاب مؤلف ضمن مروری بر تاریخ فلسفه به ویژه مکاتب کانت، هگل و نمایندگان جدید آنها ،به معرفی و نقد مکاتب فلسفی معاصر غرب – نو پزیویتیسم ، پراگماتیسم ، اگزیستانسیالیسم، پدیدار شناسی و نیز پزیتیویسم منطقی یا فلسفه ی تحلیل زبان پرداخته است .

معنای پرسش فلسفه چیست ؟

در فلسفه به پرسش «فلسفه چیست؟» پاسخ های گوناگونی داده شده است . این پاسخ ها نه می توانند درست و نه نادرست تلقی شوند . نکته اینجاست که هر پاسخی به پرسش مفروضی پیش از همه پاسخ به پرسش دیگر ، پرسش خاص تر است . مثلا تعریف ارسطو از فلسفه اساسا تعریف خود فلسفه ی ارسطو است . ولی اینکه فلسفه ی ارسطو یا هر فلسفه ی دیگری تا چه حد نماینده ی تعریف موثق گوهر فلسفه است ، چنانکه میدانیم تابع تغییر تاریخی است .گردو گرد است اما هر گردی گردو نیست ! تاریخ فلسفه نشان میدهد ، تقریبا تمامی فیلسوفان معتقد بوده اند که آیین آنها بیان حقیقی گوهر تغییر نا پذیر فلسفه است .

معنای پرسش «فلسفه چیست؟» مربوط است به معنای تمامی پرسش های فلسفی و به طور کلی و به مقامی که فلسفه در طی تاریخ گذشته داشته و دارد .بدیهی است در پاسخ دادن به پرسش « فلسفه ی شیلینگ چیست ؟» یا «فلسفه ی نیچه چیست ؟» یا ... هیچ دشواری وجود ندارد ، نه بدان سبب که پاسخ به این پرسشها ساده است بلکه از آن رو که محتوای آنها دقیقا تعریف شده است . ولی برای پاسخ به پرسش «فلسفه چیست؟» باید از آن چیزی که شیلینگ ، نیچه و ... را از سایر دیگر فیلسوفان متمایز میکند چشم پوشید . لیکن پس از این تجرید یعنی حذف تمایز های میان فلسفه ها چه باقی میماند . هویتی انتزاعی ؟ ولی این تنها موردی از هویت انضمامی است که ارزش آن مستقیما وابسته به ارزش تمایزی است که در آن هست .

وجود گروهی از فیلسوفان ناسازگار ، حل پرسش « فلسفه چیست ؟» را بس دشوار می سازد ولی خود همین وضع گواه بر این حقیقت است که هر قدر آگاهی های واقعی برای حل آن بیشتر فراعم باشد ، دشواری پاسخ دادن بیشتر میشود . به خلاف کارناشناسان در فلسفه ، فیلسوفان این آگاهی را در اختیار دارند . بنابر این پاسخ به پرسش «فلسفه چیست؟» برای ایشان به ویژه دشوار می نماید .

با این همه سراسر تاریخ فلسفه به عمارتی می ماند که در آن هر اندیشمند برجسته به جای ساختن اشکوب بعدی آنچه را ساخته شده ویران و از نو پی ریزی میکند . هیچ اندیشه ، مفهوم یا حقیقتی وجود ندارد که برای پرس و جو باز نباشد . پرسشهایی که حل شده اعلام شده اند (و غالبا بالفعل حل شده اند ) دائما از نو به صورت پرسشی در می آیند . آیا دلیل آن نیست که که چرا پرسش «فلسفه چیست؟» از آغاز تا کنون همواره مورد بحث بوده است ؟ در واقع ارزش هر مکتب فلسفی از نوع پرسش هایی که پیشنهاد میکند سنجیده میشود نه از پاسخ هایی که میدهد و این در میان علوم دیگر بی مانند است.

تمامی مکتب های برجسته فلسفی یکدیگر را نفی میکنند . این حقیقتی تجربی است که علم فلسفی-تاریخی از آت آغاز میکند . این نفی کردن ممکن است مجرد ، متافیزیکی یا مشخص و دیالکتیکی باشد . ول به هر حال این همان چیزی است که هر دستگاه فلسفی را از دیگری متمایز مینماید .

در فلسفه تعریف واحدی از مفاهیم وجود ندارد حتی در باره ی مفهوم خود فلسفه . وجوه مشخص حکم فلسفی تقریبا همیشه بدیهی هستند زیرا یک تعریف یک تعریف سلبی از فلسفه (یعنی تعریف آن چیزی که فلسفه نیست ) معمولا دشوار نیست . با این همه ماهیت خاص فلسفه هنوز به صورت مساله ای باقی مانده است . بنا براین پرسش « تعریف فلسفه »را میتوان چونان یکی از مسائل اساسی فلسفی طبقه بندی کرد و به همین گونه نه از سوی کسانی که چیزی از فلسفه نمی دانند بلکه از سوی کسانی که خودشان را وقف مطالعه ی آن کرده اند می تواند مورد بحث قرار گیرد . بدین گونه فلسفه نه تنها برای دیگران بلکه برای خودش نیز به صورت مساله ای در می آید . طرح این مسئله به تکامل خود آگاهی فلسفه و بروز خود- انتقادی آن می انجامد. بدین گونه فلسه اساسا از دیگر دستگاه های شناخت از این لحاظ که دائما خود را در باب ماهیت ، هدف ] و میدان تحقیق مورد پرسش قرار می دهد متفاوت است .

این وجه فلسفه حتی در روزگار یونان باستان نیز وجو داشت . در آن هنگام که سقراط چونان مرامنامه ای فلسفی گفته ی هاتف معبد دلفی « خود را بشناس» را اعلام داشت .

هگل گوشزد میکند که مکتب هایی که ار گفته ی سقراط : « خود را بشناس» پیروی می کنند در واقع رابطه ی تفکر با وجود را مورد رسیدگی قرار میدهند و می کوشند طرف ذهنی شناخت بشر را افشا میکنند که در نتیجه « موضوع فلسفه به صورت خود فلسفه همچون یک علم شناخت در می آید ».

فردریش شلینگ حق داشت که می گفت : « مفهوم فلسفه خود نتیجه ی فلسفه است که همچون علمی نامحدود ، علم خودش نیز هست». گوهر مساله ای که شلینگ به درستی بیان میدارد این است که مفهوم فلسفه نتیجه ی تکامل تاریخی آن است و محتوای متضاد این مفهوم بازتاب تضادهای واقعی تکامل فلسفه و بازتاب همه ی آن چیزی هایی است که هم شکل و هم محتوای تکامل آن را تعیین میکند .

فیشته اعلام میکند که وظیفه ی ابتدایی فلسفه آن است که به این پرسش پاسخ دهد که « سرنوشت انسان و مقصد او در عالم چیست ؟» - هدف غایی هر بررسی فلسفی عبارت است از پاسخ به پرسش « هدف و غایت دانشمند یا هدف عالیترین و صادق ترین انسانها چیست ؟» . این پنداشت از انسان همچون کسی که گوهر اجتماعی عقلی خود را به کاملترین وجهی در علم به تحقق در می آورد و در نظر فیشته به معنای آن است که فلسفه عبارت از آموزشی علمی است یعنی حل کننده ی پرسشهایی است که کانت پیشنهاد کرده است . بدیهی است که این پنداشت تازه از مفهوم و هدف فلسفه در عین حال طرح تازه ای از پرسش «فلسفه چیت؟» است.

انقلاب علمی و فنی و دستاورد های حیرت انگیز آن ، تضادها ، دورنماها ، و پیآمد های اجتماعی آن، به پرسش های فلسفی جدیدی راه می گشاید.

اهمیت اجتماعی پرسش «فلسفه چیست؟» در نوشته های مارتین هایدگر اگزیستانسیالست معنای خاصی می یابد . برداشت او تقریبا چنین است : در عصر هسته ای ، انرژی هسته ای – گوهر درونی ماده که رابطه ی ادراک ناپذیری با تمامی وجود دارد – آینده ی ما را تعیین می کند ولی منبع اصلی علم ، فلسفه است . فلسفه یعنی آگاهی از شناخت ناپذیری وجود این است شعار که « باید بر سر درواز ها تاریخ خود ما و حتی به جرئت می توان گفت باید بر سر دروازه های عصر تاریخی – جهانی معاصر که به نام عصر هسته ای معروف است نوشته شود » . هایدگر به خود اجازه می دهد فرایند تاریخیواقعی – یعنی روابط اجتماعی متضادی را که در نتیجه ی آن کشف انرژی هسته ای در بمب اتمی برای انسان ، از تکامل فلسفه، از گرایش برای شناختن گوهر وجود ناشی میشود . هایدگر از این دیدگاه که تعبیری بدبینانه از پیشرفت علمی و فتپنی و شناخت به طور کلی در خود دارد در پاسخ به پرسش «فلسفه چیست ؟» فلسفه را چونان آگاهی از سر نوشت فاجعه آمیز و غم انگیز بشر میداند : « این پرسش ار آن رو تاریخی نیست که دریابیم چگونه آنچه «فلسفه» خوانده می شود پدید آمده و گسترش یافت . این پرسش بدان معنا تاریخی است که پرسش سرنوشت است ».

کتاب "مسائل تاریخ فلسفه " . صفحات 61 تا 99

برو به کویر ... بدرود !

2010-08-01T20:19:00.001+04:30

دشتها نام تو را می گویند

کوهها شعر مرا میخوانند

کوه باید شد و ماند ،

رود باید شد و رفت ،

دشت باید شد و خواند ...

در من این جلوه ی اندوه ز چیست ؟

در تو این قصه ی پرهیز - که چه ؟

در من این شعله ی عصیان نیاز ،

در تو دمسردی پاییز - که چه ؟

حرف را باید زد !

درد را باید گفت !

سخن از مهر من و جور تو نیست .

سخن از متلاشی شدن دوستی است ،

و عبث بودن ِ پندار سرور آور ِ مهر ...

ای کاش عشق را زبان سخن بود

2010-07-27T23:06:00.000+04:30

آنکه میگوید دوستت می دارم

خنیاگر غمگینی ست

خنیاگر غمگینی ست

که آوازش را از دست داده است

ای کاش عشق را زبان سخن بود

هزار کاکلی شاد در چشمان توست

هزار قناری خاموش در گلوی من

عشق را ای کاش زبان سخن بود

آن که می گوید دوستت دارم

دلِ اندوهگین شبی ست

دلِ اندوهگین شبی ست

که مهتابش را می جوید

ای کاش عشق را/زبان سخن بود

هزار آفتاب خندان در خَرامِ توست

هزار ستاره ی گریان در تمنای من

عشق را ای کاش زبان سخن بود

ای صبا ...

2010-07-15T21:06:00.000+04:30

ای صبا نکهتی از خاک ره یار بیار/ ببر اندوه دل و مژده دلدار بیار

نکته‌ای روح فزا از دهن دوست بگو/ نامه‌ای خوش خبر از عالم اسرار بیار

تا معطر کنم از لطف نسیم تو مشام /شمه‌ای از نفحات نفس یار بیار

به وفای تو که خاک ره آن یار عزیز/ بی غباری که پدید آید از اغیار بیار

گردی از رهگذر دوست به کوری رقیب/ بهر آسایش این دیده خونبار بیار

خامی و ساده دلی شیوه جانبازان نیست/ خبری از بر آن دلبر عیار بیار

شکر آن را که تو در عشرتی ای مرغ چمن/ به اسیران قفس مژده گلزار بیار

کام جان تلخ شد از صبر که کردم بی دوست/ عشوه‌ای زان لب شیرین شکربار بیار

روزگاریست که دل چهره مقصود ندید/ ساقیا آن قدح آینه کردار بیار

دلق حافظ به چه ارزد به می‌اش رنگین کن/ وان گهش مست و خراب از سر بازار بیار

شوق است در جدایی و جور است در نظر...

2010-07-02T13:32:00.002+04:30

بگذار تا مقابل روی تو بگذریم/ دزدیده در شمایل خوب تو بنگریم

شوق است در جدایی و جور است در نظر/هم جور به که طاقت شوقت نیاوریم

گفتی ز خاک بیشترند اهل عشق من/از خاک بیشتر نه که از خاک کمتریم

ما را سری است با تو که گر خلق روزگار/ دشمن شود و سر برود هم بر آن سریم

روی ار به روی ما نکنی حکم از آن توست/بازآ که روی در قدمانت بگستریم

ما با توئیم و با تو نه ایم اینت بوالعجب!/در حلقه ایم با تو و چون حلقه بر دریم

نه بوی مهر می شنویم از تو ای عجب/نه روی آن که مهر دگر کس بپروریم

از دشمنان برند شکایت به دوستان/چون دوست دشمن است شکایت کجا بریم؟

ما خود نمی رویم دوان در قفای کس/آن می برد که ما به کمند وی اندریم

سعدی تو کیستی که در این حلقه کمند

چندان فتاده اند که ما صید لاغریم

ای غایب از نظر که شدی همنشین دل...

2010-06-16T16:31:00.001+04:30

ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت

بنگر که از کجا به کجا می‌فرستمت

حیف است طایری چو تو در خاکدان غم
زین جا به آشیان وفا می‌فرستمت

در راه عشق مرحله قرب و بعد نیست
می‌بینمت عیان و دعا می‌فرستمت

هر صبح و شام قافله‌ای از دعای خیر
در صحبت شمال و صبا می‌فرستمت

تا لشکر غمت نکند ملک دل خراب
جان عزیز خود به نوا می‌فرستمت

ای غایب از نظر که شدی همنشین دل
می‌گویمت دعا و ثنا می‌فرستمت

در روی خود تفرج صنع خدای کن
کایینه خدای نما می‌فرستمت

تا مطربان ز شوق منت آگهی دهند
قول و غزل به ساز و نوا می‌فرستمت

ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت
با درد صبر کن که دوا می‌فرستمت

حافظ سرود مجلس ما ذکر خیر توست

بشتاب هان که اسب و قبا می‌فرستمت

2010-06-10T23:52:00.000+04:30

من چشم خورده ام

مادر بزرگ

گم کرده ام در هیاهوی شهر

آن نظر بند سبز را

که در کودکی بسته بودی به بازوی من

در اولین حمله ناگهانی تاتار عشق

خمره دلم بر ایوان سنگ و سنگ شکست

دستم به دست دوست ماند

پایم به پای راه رفت

من چشم خورده ام

من چشم خورده ام

من تکه تکه از دست رفته ام در روز روز زندگانی ام

به یاد بهترین دوست

2010-05-25T20:59:00.000+04:30

روز وصل دوستداران یاد باد / یاد باد آن روزگاران یاد باد

کامم از تلخی غم چون زهر گشت / بانگ نوش شادخواران یاد باد

گر چه یاران فارغند از یاد من / از من ایشان را هزاران یاد باد

مبتلا گشتم در این بند و بلا / کوشش آن حق گزاران یاد باد

گر چه صد رود است در چشمم مدام / زنده رود باغ کاران یاد باد

راز حافظ بعد از این ناگفته ماند / ای دریغا رازداران یاد باد

من در آیینه . . .

2010-04-20T11:24:00.004+04:30

من به بی سامانی باد را می مانم

من به سرگردانی ابر را می مانم

من به آراستگی خندیدم

من ژولیده به آراستگی خندیدم

سنگ طفلی ، اما

خواب نوشین كبوترها را در لانه می آشفت

قصه ی بی سر و سامانی من

باد با برگ درختان می گفت .

باد با من می گفت :" چه تهیدستی مرد "

ابر باور می كرد

من در آیینه رخ خود دیدم و به تو حق دادم

آه می بینم ، می بینم

تو به اندازه ی تنهایی من خوشبختی

من به اندازه ی زیبایی تو غمگینم.

2010-02-04T14:49:00.001+03:30

«روشنگري چيست؟»: مقاله‌ي تاريخ‌ساز
روشنگری چيست؟

امانوئل کانت
ترجمه‌ی همايون فولادپور
روشنگری همانا به در آمدن انسان است از حالت کودکی‌ای که گناهش به گردن خود اوست. کودکی [Unmϋndigkeit (minorité)] يعنی ناتوانی از به کار گرفتن فهم [Verstand (entendement)] خود بدون راهنمايی ديگران و اگر علت اين کودکی نه فقدان فهم، که نبود عزم و شجاعت در به کارگيری فهم خود بدون راهنمايی ديگران باشد، گناه آن به گردن خود انسان است. شعار روشنگری اين است: Sapere aude!، جسارت آن را داشته باش که فهم خود را به کار گيری!
اين که بخش بدين بزرگی از انسانها، با آن که ديريست طبيعت آنان را به بلوغ طبيعی رسانده[۱] [naturaliter maiorennes]، باز به دلخواه تا دم مرگ کودک می‌مانند و ديگران چنين به سادگی خود را سرپرست ايشان می‌کنند، علتی جز کاهلی و بزدلی ندارد. راستی که کودک بودن چه آسان است! اگر کتابی داشته باشم که جای فهمم را بگيرد و مرشدی که کار وجدانم را انجام دهد و پزشکی که خوراک مناسبی برايم معين کند و ...، ديگر لازم نيست خود را به زحمت بيندازم. همين که بتوانم پولی بدهم ديگر نيازی به انديشيدن ندارم؛ ديگرانی هستند که اين کار کسالت‌بار را به جايم انجام دهند. آنان که از سر خيرخواهی رنج سرپرستی کسان را بر خود هموار کرده‌اند چنان می‌کنند که بيشينه‌ی انسان‌ها (و از آن ميان جنس زن به تمامی) گام زدن در راه بلوغ را که به خودی خود دشوار است سخت خطرناک نيز می‌انگارند. اين سرپرستان نخست رمه‌ی رام خود را تهی‌مغز می‌کنند و خاطرشان آسوده می‌شود که اين موجودات بی‌آزار جرأت آن را ندارند که گامی از چراگاهی که در آن زندانی‌اند فراتر روند، آن‌گاه به ايشان گوشزد می‌کنند که تنها رفتن چه خطرها دارد! البته اين خطرها چندان هم بزرگ نيستند، چراکه [نوپايان] با چند بار افتادن سرانجام پا باز می‌کنند؛ اما چشم‌انداز چنين حادثه‌ای انسان را می‌ترساند و چه بسا انديشه‌ی هر آزمون تازه را پس بزند.
ازين رو برای بسياری کسان دشوار است که به تنهايی از حالت کودکی‌ای که کمابيش برايشان طبيعی شده است به در آيند. آنان حتی به اين حالت دلبستگی دارند و به راستی از به کار بستن فهم خود ناتوانند، چرا که هرگز مجال چنين کاری به ايشان داده نشده است. قاعده‌ها و فرمول‌ها، اين ابزارهای مکانيکی استفاده، يا بهتر است بگوييم سوء استفاده‌ی خردمندانه[۲] از استعدادهای طبيعی، زنجيری[۳] است که کودکی را هميشگی می‌کند. و حتی آن که خود را از بند کودکی برهاند نيز باز از سر گودالی کوچک نمی‌تواند پريد مگر با پای لرزان، چرا که به چنين آزادی رفتاری خو نکرده است. چنين است که تنها شمار ناچيزی توانسته‌اند با کار جان[۴] خود را از بند کودکی برهانند و با پای استوار پيش روند.
در عوض اين که عامه [Publicum] ذهن خود را روشن کند شدنی است؛ و آنجا که عامه از آزادی برخوردار باشد، روشنگری کمابيش ناگزير می‌شود. چراکه همواره، در ميان سرپرستان جاافتاده‌ی توده نيز آزادانديشانی[۵] يافت می‌شوند که چون خويشتن را از يوغ کودکی رهانيدند، در پيرامونشان روحی می‌پراکنند که ارزيابی خردمندانه‌ی ارزش هر انسان و گرايش ذاتی او به آزاد‌انديشی را ممکن می‌کند. با اين همه اين نکته را نيز نبايد از ياد برد که ای بسا تحريک برخی از سرپرستان ناتوان از رسيدن به روشنگری موجب شود تا همان توده‌ای که آنان [سرپرستان آزادانديش] چنين يوغی بر گردنش گذاشته‌اند اينک خود ايشان را ناگزير کند تا در بند کودکی بمانند. آری! خو دادن به پيش‌داوری سخت زيانبار است، چرا که سرانجام گريبان‌گير همان کسانی می‌شود که خود يا پيشينيانشان آن را دامن زده‌اند. از اين رو، عامه نمی‌تواند به روشنگری برسد مگر با انقلاب. انقلاب شايد بتواند به خودکامگی فردی و سرکوبگری سودپرستانه يا خودکامه پايان دهد، اما هرگز نمی‌تواند شيوه‌ی انديشيدن را چنان که بايد اصلاح کند؛ برعکس، به جای پيش‌داوری‌های کهنه رشته‌ای از پيش‌داوری‌های تازه در گردن توده‌های انديشه‌باخته می‌افکند.
باری، برای اينگونه روشنگری هيچ چيز چندان ضروری نيست که آزادی، آن هم بی‌زيانترين آزادی‌ها، يعنی آزادی آشکار به کار بستن خرد [Vernunft (Raison)] خويش در تمامی زمينه‌ها. اما حالی از هرسو اين بانگ به گوشم می‌رسد: «خرد مورزيد!»[۶] لشکری می‌گويد: «خرد مورزيد! سرگرم مشقتان باشيد!» مأمور دريافت ماليات می‌گويد: «خرد مورزيد! مالياتتان را بپردازيد!» کشيش می‌گويد: «خرد مورزيد! ايمان داشته باشيد!» (تنها يک خداوندگار در جهان هست که می‌گويد: «خرد ورزيد، هرچه می‌خواهيد و درباره‌ی هرچه می‌خواهيد، اما فرمانبردار باشيد!»[۷]) در همه‌ی اين موردها آزادی محدود می‌شود. اما کدام محدوديتی جلوی روشنگری را می‌گيرد و کدام نمی‌گيرد بل برای آن سودمند نيز هست؟ پاسخ من اين است: هرکس بايد همواره در به کار بستن خرد خويش به گونه‌ای عمومی آزاد باشد و تنها اين [شيوه‌ی به کار گرفتن خرد] است که می‌تواند روشنگری را در ميان انسان‌ها به پيش برد؛ اما به کار بستن خصوصی خرد اغلب می‌تواند سخت محدود شود، بی آن که [اين امر] به پيشرفت روشنگری آسيب چندانی برساند. مقصود من از به کار بستن عمومی خرد استفاده‌ای است که هرکس، در مقام دانشمند [Gelehrter]، در برابر توده‌ی کتاب‌خوان از خرد خود می‌کند. به کار بستن خصوصی خرد، از ديدگاه من استفاده‌ای است که هرکسی حق دارد در سمت مدنی يا اداری‌ای که به او وانهاده‌اند، از خرد خود بکند.[۸] اما برای بسياری از کارها، که به منافع همگانی مربوط می‌شود، ساز و کار (مکانيسم) ويژه‌ای ضروری است؛ ساز و کاری که به موجب آن برخی از اعضای جامعه‌ی مدنی جهانی موظف باشند فقط کُنش‌پذيرانه [Passiv] رفتار کنند تا حکومت ايشان را بر بنياد يک همرائی‌ ساختگی[۹] به سوی غايتهای همگانی رهنمون شود، يا دست کم ايشان را از نابود کردن اين غايت‌ها باز دارد. روشن است که اينجا ديگر جای خرد ورزيدن نيست، بل بايد فرمان برد. اما اين مهره‌ی ماشين، تا آنجا که خود را هم عضو جامعه می‌شمارد و هم حتی عضو جامعه‌ی مدنی جهانی، و نيز در مقام دانشمندی که از راه نوشتار با «عامه» در معنای دقيق کلمه سخن می‌گويد، البته می تواند خرد بورزد بی آن که در اين ميان به اموری که به بخشی از وجود او، در مقام عضو کُنش‌پذير، وانهاده‌اند آسيبی برسد. چرا که سخت خطرناک خواهد بود اگر لشکری‌ای که از فرماندهانش فرمانی می‌گيرد، در حال خدمت در انديشه‌ی بهنگامی يا سودمندی آن [فرمان] باشد؛ او بايد به فرمان گردن نهد. اما اگر در مقام دانشمند درباره‌ی کم و کاستی‌های ارتش سخنانی داشته باشد نبايد او را بازداشت از اين که سخنان خود را با عامه[۱۰] در ميان نهد تا درباره‌ی آن داوری کنند. شهروند نمی‌تواند از پرداخت ماليات‌هايی که برايش مقرر شده سر باز زند؛ و حتی خُرده‌گيری گستاخانه‌ی او از اين ماليات‌ها به هنگام پرداخت می‌تواند آشوبگری (که ای بسا به نافرمانی همگانی بينجامد) شمرده شود و کيفر داده شود. اما همان کس اگر در مقام دانشمند انديشه‌های خود را درباره‌ی ناروا يا حتی بيدادگرانه بودن چنين ماليات‌بندی‌ای به‌گونه‌ای عمومی عنوان کند، وظيفه‌ی شهروندی خود را زير پا ننهاده است. و نيز، هر کشيشی وظيفه دارد برای طلبه‌ها [Katechismusschϋler (catéchumène)] و مردم حوزه‌ی کليسايی‌اش بر بنياد اصول مذهب[۱۱] آن کليسايی وعظ کند که خود در خدمت آن است؛ چرا که با اين شرط به کار گماشته شده است. اما در مقام دانشمند، آزادی تمام و حتی وظيفه دارد که تمامی انديشه‌های سنجيده و نيک‌خواهانه‌ی خود را درباره‌ی نادرستی‌های اين اصول و نيز پيشنهادهای خود را برای بهسازی امور دين و کليسا با همگان در ميان نهد. و از اين بابت کمترين سرزنشی بر وجدان او روا نيست؛ چون در زمينه‌ی آنچه به حکم سمتش، يعنی در مقام نماينده‌ی کليسا، می‌گويد، دستش بسته است و نمی‌تواند در آن باره بر بنياد انديشه‌های خود آموزش دهد، بل وظيفه دارد که آن را طبق دستور و به نام کس ديگری بياموزاند. او می‌گويد: کليسای ما چنين و چنان می‌آموزاند و دليل‌هايش هم اين‌هاست. سپس برای مردم حوزه‌ی کليسايی‌اش تمامی امتيازهای عملی احکامی را برمی‌شمارد که ای بسا خود با اعتقاد کامل نپذيرد؛ با اين همه می‌تواند آموزش آن‌ها را به گردن بگيرد، چرا که محال نيست که در آن‌ها حقيقتی نهفته باشد و به هر صورت در آن‌ها کمترين چيزی يافت نمی‌شود که با باطن دين متناقض باشد. چه، اگر [کشيش] گمان وجود چنين تناقضی را می‌برد، ديگر نمی‌توانست کار خود را از روی وجدان انجام دهد و بايد از آن چشم می‌پوشيد. بنابراين، استفاده‌ای که کشيش محل در جمع مؤمنان حوزه‌اش از خرد خود می‌کند جز يک استفاده‌ی خصوصی نيست، چه اين گردهمايی، هرقدر هم که بزرگ باشد، باز يک گردهمايی خانوادگی به شمار می‌آيد؛ به اين اعتبار، او در مقام کشيش آزاد نيست و نبايد هم باشد، چرا که وظيفه‌ای را انجام می‌دهد که ديگری بر عهده‌ی او نهاده است. در عوض، در مقام دانشمندی که از راه نوشتار به عامه در معنای دقيق کلمه، يعنی به جهان روی می‌کند ([به بيان ديگر] در مقام کشيش [اما] در به کار بستن عمومی خردش) از آزادی نامحدودی بهره‌مند است تا از خرد خويش سود جويد و به نام خود سخن گويد[۱۲]، چرا که، گفتن اين که سرپرستان مردم (در امور معنوی) بايد خود نيز کودک باشند، دعوی نابخردانه‌ايست که به ابدی شدن نابخردی‌ها می‌انجامد.
اما آيا يک جمعيت روحانی، برای نمونه يک مجمع کليسايی يا (آنچنان که هندی‌ها می‌گويند) يک «طبقه»‌ی محترم نمی‌تواند تک تک اعضايش را به قيد سوگند به محترم شمردن يک اصل ثابت پای‌بند کند تا به اين ترتيب هريک از اعضا و، به ميانجی آنان، مردم را در قيمومت [Obervormundschaft (Tutelle)] هميشگی خود نگاه دارد و حتی اين قيمومت را ابدی کند؟ من می‌گويم که چنين کاری محال است. قراردادی که بسته شود تا برای هميشه نوع بشر را از هر روشنايی تازه محروم کند، صاف و ساده باطل است، حتی اگر از سوی برترين قدرت [سياسی] يا نهادهای قانونگذاری يا در رسمی‌ترين پيمان‌های صلح تصويب شده باشد. هيچ دوره‌ای نمی‌تواند اتحادی باشد تا دامنه‌ی شناخت‌هايش (و به‌ويژه شناخت‌هايی بدين اهميت) را بگسترد، آن‌ها را از نادرستی‌ها بپيرايد و، در يک کلام، در راه روشنگری پيش رود. اين کار جنايتی خواهد بود برضد طبيعت انسان، که غرض وجودی‌[۱۳] اش درست در همين پيشرفت است. بنابراين آيندگان يکسره حق دارند که چنين تصميمی را نامشروع و گناه بشمارند و رد کنند. سنجه‌ی [Probirstein (critère)] هرآنچه که بتواند برای مردمی به صورت قانون مقرر شود اين پرسش است که آيا اين مردم خود می‌توانند چنين قانونی برای خود وضع کنند؟ البته چنين چيزی می‌تواند برای دورانی معين و کوتاه — گويی در انتظار قانونی بهتر — و به منظور برپا داشتن نظم ويژه‌ای شدنی باشد. در اين دوران به هر شهروند، و به‌ويژه به هر کشيش آزادی داده می‌شود تا در مقام دانشمند نظر خود را درباره‌ی کاستی‌های نهاد کنونی به گونه‌ای عمومی، يعنی از راه نوشتار باز گويد؛ اما نظم مستقر همچنان محترم شمرده می‌شود، تا روزی که شناخت [Einsicht] ماهيت اين چيزها چندان پيش رفته و تأييد شده باشد که بتوان با منظم کردن (اگر نه همه‌ی انديشه‌ها)، [دست کم] تمامی انديشه‌هايی که در آن [شناخت] دخيل بوده‌اند، طرحی به پيشگاه شهريار عرضه داشت تا آن کشيش‌نشين‌هايی را در پناه بگيرد که بر بنياد تصوری که خود از شناخت بهتر دارند، توافق کرده‌اند تا در نهاد دينی دگرگونی‌هايی راه دهند، بدون آن که برای کشيش‌نشين‌های خواهان پای‌بندی به سنت دشواری‌ای بيافرينند. اما آنچه از بنياد ممنوع است همانا توافق بر سر يک اساسنامه‌ی دينی [Religionsverfassung (Constitution religieuse)] پايدار است که هيچ کس، گيرم فقط برای دوره‌ای برابر با عمر يک انسان، نتواند آشکارا در آن ترديدی راه دهد، و از اين راه [يعنی از راه اين توافق] نابود کردن يک دوران از پيشرفت بشريت به سوی بهبود با سترون و در نتيجه زيانمند کردن آن [دوران] برای آيندگان. فرد می‌تواند برای شخص خود، و تازه آن هم فقط برای مدتی، روشنگری آنچه را که بايد بداند به عقب بيندازد؛ اما يکسره چشم پوشيدن از آن، حتی اگر فقط برای خودش باشد، تجاوز به حقوق مقدس بشريت و پايمال کردن آنهاست، تا چه رسد به آن که برای آيندگان باشد. اما تصميمی را که مردم خود نيز اجازه ندارند برای خود بگيرند، شهريار به هيچ روی نمی‌تواند برای ايشان بگيرد. چرا که مشروعيت او در مقام قانونگذار[۱۴] درست از اين مايه می‌گيرد که او اراده‌ی تمامی مردم را در اراده‌ی خود گرد می‌آورد. و همين که بپايد تا هر بهبود حقيقی يا مفروض، با نظم مدنی هماهنگ باشد، ديگر می‌تواند فرودستانش را بگذارد تا به اختيار خود هر آنچه را که برای رستگاری‌شان ضروری می‌شمارند، بکنند؛ چرا که اين همه کار او نيست؛ بل [کار او] اين است که نگذارد تا کسی کس ديگری را به زور باز دارد از اين که برای تعريف اين رستگاری و رسيدن به آن تا جايی که می‌تواند بکوشد. و حتی فرّ شاهانه‌ی او آسيب می‌بيند اگر در اين کار دخالت کند و نوشته‌هايی را که فرودستانش می‌کوشند تا در آن انديشه‌های خود را روشن کنند زير نظر دولت خود در آورد، نه تنها هنگامی که اين [نظارت] را در پرتو نظر اعلای خود انجام دهد (که، در اين صورت اين سرزنش را به جان می‌خرد که: «قيصر از نحويون برتر نيست»[۱۵])، بل نيز، و از آن بيشتر، هنگامی که قدرت عالی خود را چندان خوار دارد که در کشور خويش از استبداد معنوی چند خود‌کامه بر ديگر فرودستانش پشتيبانی کند.
بنابراين، اگر پرسيده شود که آيا اکنون در دورانی بسر می‌بريم که به روشنايی رسيده است؟ پاسخ اين خواهد بود: نه! اما بی‌گمان در يک دوران روشنگران هستيم. با توجه به وضعيت کنونی چيزها، راه سخت درازی مانده است تا آن که انسان‌ها همگی در وضعيتی باشند يا حتی بتوانند در اين وضعيت گذاشته شوند که در امور دينی به درستی و با اطمينان و بدون راهنمايی ديگری به خرد خويش روی آورند.
اما نشانه‌های روشنی داريم بر اين که اکنون گستره‌ای در اختيار ايشان نهاده شده تا آزادانه ذهن خود را بپرورانند، و [بر اين که] مانع‌های روشنگری همگانی يا خروج انسان‌ها از کودکی خود کرده‌شان اندک کم می‌شود. از اين ديدگاه، عصر حاضر عصر روشنگری يا قرن «فردريش» است.
فرمانروايی که برای خود ناشايست نمی‌داند که بگويد اين را وظيفه‌ی خود می‌شمارد که در امور دينی هيچ فرمانی به مردم ندهد و آنان را در اين زمينه از هر جهت آزاد بگذارد، و به اين ترتيب از پذيرش عنوان خودبينانه‌ی رواداری سر باز می‌زند،[۱۶] خود به روشنگری رسيده است؛ و درخور آن است که از سوی همروزگاران و آيندگان قدرشناس همچون نخستين کسی بزرگ داشته شود که نوع انسان را، دست کم تا جايی که به حکومت مربوط می‌شود، از کودکی رهانده و هرکسی را آزاد نهاده تا در تمامی امور وجدانی از خرد خويش سود جويد. در دوران او کشيشان ارجمند اجازه دارند که، بدون زير پا نهادن وظيفه‌ی حرفه‌ای خود، و در مقام دانشمند، انديشه‌ها و داوری‌هايشان را، که اينجا و آنجا با اصول پذيرفته ناهمخوان است، آزادانه و آشکارا با جهانيان در ميان نهند؛ و البته آن که هيچ وظيفه‌ی حرفه‌ای آزادی‌اش را محدود نمی‌کند، به طريق اولی از چنين اجازه‌ای برخوردار است. اين روح آزادی به بيرون نيز راه می‌يابد، حتی به آنجا که با دشواری‌های بيرونی‌ای رو به رو می‌شود، دشواری‌هايی که دولتی که وظيفه‌ی خود را به‌درستی درنيافته بر سر راهش می‌آفريند. چرا که چنين دولتی خود را در برابر نمونه‌ی درخشانی می‌يابد که ثابت می‌کند که در يک نظام آزادی، نظم عمومی و يگانگی ملت با کمترين خطری رو به رو نيست. انسان‌ها به همت خود اندک اندک از درشت‌خويی به در می‌آيند، کافی است که برای نگاه داشتن آنان در اين حالت کوشش نشود.
من وجه بنيادی روشنگری [يعنی] به در آمدن انسان‌ها از کودکی خودکرده‌شان را بيش از همه در امور دينی دانستم؛ چرا که، در زمينه‌ی هنرها و علوم، فرمانروايان ما هيچ نفعی ندارند که نقش قيم فرودستانشان را بازی کنند؛ و نيز از آن رو که اين کودکی نه تنها زيانبارترين که خوارکننده‌ترين کودکی‌ها نيز هست. اما انديشه‌ی کشورداری [Staatsoberhaupt] که [روشنگری] نخست را گسترش دهد ازين فراتر می‌رود و [فرمانروا] باز می‌شناسد که اگر به فرودستانش اجازه دهد تا به گونه‌ای عمومی خرد خويش را به کار بندند و انديشه‌های خود را درباره‌ی شيوه‌ی بهتر نگارش متن‌های قانونی آشکارا با همگان در ميان نهند، در زمينه‌ی قانونگذاری نيز خطری در ميان نخواهد بود حتی اگر [اين انديشه‌ها] با بازسنجی بی‌پرده‌ی قانون‌هايی که از آن پيش تصويب شده همراه باشد. در اين زمينه نمونه‌ی برجسته‌ای داريم که نشان می‌دهد هيچ شهرياری بر آن کس که ستوده‌ی ماست پيشی نگرفته است.
اما تنها آن کسی که خود به روشنايی رسيده و از تاريکی نمی‌ترسد و در عين حال برای حفظ نظم عمومی، ارتشی گوش به فرمان در اختيار دارد می‌تواند جرأت گفتن سخنی را به خود دهد که يک حکومت آزاد[۱۷] نمی‌تواند: «هرچه می‌خواهيد و درباره‌ی هرچه می‌خواهيد خرد ورزيد؛ اما فرمانبردار باشيد!» و بدين گونه، در اينجا در امور انسانی چرخشی شگفت و ناگهانی رخ می نمايد. وانگهی، چون اين امور را در کل در نظر آوريم، کمابيش همه چيز در آن متناقض به چشم می‌آيد. درجه‌ی بيشتری از آزادی مدنی برای آزادی روح مردم سودمند می‌نمايد و در عين حال روياروی آن [روح] موانعی گذرناپذير برمی‌آورد؛ برعکس، درجه‌ی کمتری از آن [برای روح] فضايی را فراهم می‌آورد تا در آن با همه‌ی توان خود بشکفد. و چون به اين ترتيب، طبيعت برای نازدانه‌اش، يعنی برای کشش و گرايش به انديشه‌ی آزاد پوسته‌ی سختی فراهم آورد، اين يک نيز اندک اندک هم بر ذهنيت مردم اثر می‌نهد (و به اين ترتيب کم کم بر قابليت مردم برای عمل آزادانه می‌افزايد) و هم، سرانجام، بر اصول حکومت؛ [حکومتی] که [در اين صورت] به سود خود نيز می‌بيند که با انسان، که ديگر چيزی بيش از يک ماشين به شمار می‌آيد، چنان رفتار کند که درخور اوست.*
کونيگزبرگ، ۳۰ سپتامبر ۱۷۸۴
يادداشتها:
* امروز در «اخبار هفتگی بوشينگ» [Bϋsching schen wöchentlichen nachrichten] سی‌ام سپتامبر [۱۷۸۴] آگهی «ماهنامه‌ی برلين» اين ماه را ديدم که در آن پاسخ مندلسون [Mendelssohn] به همين پرسش چاپ شده است. هنوز اين شماره به دست من نرسيده، وگرنه پاسخ خود را نمی‌فرستادم؛ اکنون نيز اين پاسخ را منتشر می‌کنم فقط به اين نيت که ببينم دست اتفاق تا کجا می‌تواند همخوانی انديشه‌ها را برقرار کند.
۱) «طبيعتاً بالغ»، يعنی کسانی که طبيعت به بلوغ رسانده و از ديدگاه طبيعت بالغ به شمار می‌آيند. [مترجم فرانسوی]
۲) ترکيب جمله شگفت‌انگيز می‌نمايد، چرا که کانت، آنچنان که می‌شد انتظار داشت، استفاده‌ی بد را رو در روی استفاده‌ی خردمندانه نمی‌گذارد. اما، با توجه به اين که در اينجا مسأله‌ی اطاعت فهم کودک از فرمان‌های سرپرستانش است، اين استفاده‌ی بد از استعدادهای طبيعی خردمندانه به شمار می‌آيد، چرا که خرد فرمان می‌دهد که کودک به فرمان سرپرست خود گردن نهد. [مترجم فرانسوی]
۳) در متن: زنگوله‌ها [Fussschelen]
۴) Geist. اين واژه را گاه به «جان» برگردانده‌ايم و گاه به «روح».
۵) آزادانديش را در برابر Selbstdenkende آورده‌ايم که معنای دقيق آن «خودانديش» است، يعنی کسی که خود می‌انديشد.
۶) Räsonirt nicht. معنای دقيق اين عبارت «چون و چرا مکنيد!» و حتی «حرف زيادی نزنيد!» است.
۷) مقصود کانت از اين «سرور» فريدريش دوم، معروف به فريدريش بزرگ است که از ۱۷۴۰ تا ۱۷۸۶ امپراتور پروس بود.
۸) اين تفسيم‌بندی، که در نخستين نظر متناقض می‌نمايد، به سادگی فهميده می‌شود اگر نه از ديدگاه کسی که خرد خود را به کار می‌بندد بل از ديدگاه مخاطبان او در نظر آورده شود. به اين معنی که، فردی که، در مقام نويسنده‌ی يک اثر تحقيقی، با «تمامی» توده‌ی کتاب‌خوان (يعنی با عامه [public] در معنای دقيق کلمه) سخن می‌گويد، در مقام نماينده‌ی جامعه و در حال اجرای وظايف خود، با يک توده‌ی محدود و می‌شود گفت «خصوصی» سر و کار دارد. اين نکته را کانت کمی جلوتر با روشنی بيشتری باز می‌گويد. [مترجم فرانسوی] اين توضيح به نظر ما بسنده نيست، چون به اين پرسش پاسخ نمی‌گويد که وضع آن که به حکم وظيفه با توده‌ی نامحدود سر و کار دارد چه می‌شود. دولت دانشمندی را در مقام دانشمند به خدمت می‌گيرد و از او می‌خواهد تا تحقيقی در اين يا آن زمينه بنويسد و منتشر کند. به بيان ديگر، او در مقام «نويسنده‌ی يک اثر تحقيقی با "تمامی" توده‌ی کتاب‌خوان» سخن می‌گويد، اما در اينجا خرد خود را به گونه‌ای عمومی به کار می‌گيرد يا به گونه‌ای خصوصی؟ بنابراين، به گمان ما، بايد افزود که برای آن که استفاده‌ی از خرد، عمومی به شمار آيد، بايد شخص همچون شخص خصوصی و بدون هرگونه رابطه با نهادهای عمومی، يا به تعبيری از «مقام تماشا»، انديشه‌های خويش را از راه نوشتار با همگان در ميان نهد. روشن است که نکته‌ای که پس پشت اين تقسيم‌بندی است، رابطه‌ی ميان شهروندان و نهادهای نظم مستقر است. در همين نوشته می‌توان هسته‌ی انديشه‌هايی را ديد که کانت سال‌ها بعد، در دکترين حقوق (۱۷۹۶) به تفصيل و با روشنی بيشتر باز می‌گويد.
۹) eine kϋnstliche Einhelligkeit. همرائی‌‌ای ساختگی يا فرضی، که ساز و کار از آن ناشی می‌شود: موقعيت‌هايی هستند که هر که خود را در آن‌ها بيابد بايد به گونه‌ای عمل کند که گويی خود دارای نظری نيست و فرض بر اين است که ارزش‌ها و هدف‌های اتوريته را از آن خود کرده و با او همرای است، خواه اين اتوريته حکومتی باشد و خواه دينی.
۱۰) در اصل: «عامه‌ی خود» (seinem Publicum)، يعنی تمامی کسانی که می‌توانند مخاطب او به شمار آيند.
۱۱) اصول مذهب را برابر Symbol نهاده‌ايم. مترجم فرانسوی هم اشاره می‌کند که در اينجا سمبول را بايد در معنای Credo فهميد. اين واژه‌ی لاتينی به معنی «اعتقاد دارم» و «باور دارم» است و نخستين کلمه‌ی فرمول بلندی است که به اختصار «کِرِدو» می‌خوانند و هر مسيحی بايد به زبان بياورد و کمایيش در حکم شهادتين اسلامی است. «کردو»ی کليسای کاتوليک چنين آغاز می‌شود: «باور دارم به خدای پدر، همه‌توان، آفريننده‌ی زمين و آسمان، و به عيسی مسيح، ...».
۱۲) در اينجا در جمله‌بندی کانت لغزشی است که مترجم فرانسوی نيز به آن اشاره می‌کند اما برای وفادار ماندن به متن، جمله را با همان لغزش برمی‌گرداند. ما نيز جمله را چنان که در متن آمده برگردانديم. اما بهتر دانستيم عبارتی را که با بقيه‌ی جمله ناهماهنگ است در پرانتز بگذاريم.
۱۳) ursprϋngliche Bestimmung (destination originelle) برگرداندن اين ترکيب به «غرض وجودی» نادقيق و نازيباست، اما چيز بهتری نيافتيم. «سرنوشت» يا «هدف از آفرينش» نيز رساتر از آن نيست. «گرايش گوهرين» نيز دقيق نيست چرا که گرايش به نوعی با خواست و اراده مربوط است. ترجمه‌ی فرانسوی نيز، به گمان ما، چندان که بايد رسا نيست و در اينجا واژه‌ی vocation رساتر از destination می‌نمايد.
۱۴) Sein gesetzgebendes Ansehen (son autorité législative)
«مرجعيت (اتوريته) قانونگذاری او» به متن نزديکتر است، اما به گمان ما اندکی گنگ می‌نمايد.
۱۵) Caesar non est supra grammaticos.
به لاتينی در متن. يعنی: [در زمينه‌ی زبان] «قيصر از دانندگان دستور زبان برتر نيست».
۱۶) يعنی از آنجا که رواداری (Toleranz) را وظيفه‌ی خود می‌شمارد، ديگر نمی‌پذيرد که او را بدين صفت بستايند. بايد توجه داشت که برای کانت رواداری وظيفه‌ است و ناچار نازش به آن نشانه‌ی خودبينی است.
۱۷) Freistaat. منظور حکومتی است که در قانون اساسی آن اصل سلطنت برافتاده باشد. [مترجم فرانسوی] در ترجمه‌ی فرانسوی اين واژه به «جمهوری» برگردانده شده است.
منبع: امانوئل کانت، «روشنگری چيست؟»، ترجمه‌ی همايون فولادپور، کلک، ش ۲۲، دی ۱۳۷۰، ص ۵۷-۴۸.

2010-01-16T11:45:00.006+03:30

سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی / دل ز تنهایی به جان آمد خدا راهمدمی

چشم آسایش که دارد از سپهر تیز رو /ساقیا جامی بده تا که بیاسایم دمی

زیرکی را گفتم این احوال بین خندید و گفت / صعب روزی بوالعجب کاری پریشان عالمی

سوختم در چاه صبر از بهر آن شمع چگل / شاه ترکان فارغ است از حال ما کورستمی

درطریق عشقبازی امن و آسایش بلاست / ریش باد آن دل که با درد تو خواهد مرهمی

اهل کام وناز را در کوی رندی راه نیست / رهروی باید جهانسوزی نه خامی بیغمی

آدمی در عالم خاکی نمی آید بدست / عالمی دیگرر بباید ساخت وز نو آدمی

خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم/ کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی

گریه ی حافظ چه سنجد پیش استغنای عشق / کاندر این دریا نماید هفت دریا شبنمی

کوروش پدر ایران...

2009-10-30T10:45:00.002+03:30

۱/ «کورش» (در بابلی: ‹کو- رَ – آش›)، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه توانمند، شاه «بـابِـل» ‹با- بی- لیم›، شاه «سـومـر» ‹شو- مـِ- ری› و «اَکَّـد» ‹اَ‌ک- کـَ- دی- ای›، …
۲/ … همه جهان
(از اینجا تا پایان سطر نوزدهم، نه از زبان کورش، بلکه به روایت ناظری ناشناخته که می‌تواند نظر اهالی و بزرگان بابل باشد، بازگو می‌شود).
۳/ … مرد ناشایستی به فرمانروایی کشورش رسیده بود.
۴/ او آیین‌های کهن را از میان برد و چیزهای ساختگی بجای آن گذاشت.
۵/ معبدی بَدلی از نیایشگاه «اِسَـگیلَـه» ‹اِ- سَگ- ایلَـه› برای شهر «اور» ‹او- ریم› و دیگر شهرها ساخت.
(«اِسَـگیـلَـه/ اِزاگیلا» نام نیایشگاه بزرگ «مردوک» یا خدای بزرگ است. این نام شباهت فراوانی با نام نیایشگاه ایرانی «اِزَگین» در «اَرَتَـه» دارد که در حماسه سومری «اِنمِـرکار و فرمانروای اَرَته» بازگو شده است. آقای جهانشاه درخشانی در آریاییان، مردم کاشی و دیگر ایرانیان (تهران، ۱۳۸۲، ص ۵۰۷)، «اِزَگین» را به معنای «سنگ لاجورد» می‌داند. از سوی دیگر «کاسیان» نیز رنگ آبی را رنگ خداوند بشمار می‌آوردند و «کاشّـو/ کاسّـو»، نام خدای بزرگ آنان به معنای «رنگ آبی» است. امروزه همچنان واژه «کاس» برای رنگ آبی در گویش‌های محلی بکار می‌رود. برای نمونه در گیلان، مردان با چشم آبی را «کـاس آقا» خطاب می‌کنند. همچنین برای آگاهی از پیوند اَرَتَـه با نواحی باستانی حاشیه هلیل‌رود در جنوب جیرفت بنگرید به: مجیدزاده، یوسف، جیرفت کهن‌ترین تمدن شرق، تهران، ۱۳۸۲).
۶/ او کار ناشایست قربانی کردن را رواج داد که پیش از آن نبود … هر روز کارهایی ناپسند می‌کرد، خشونت و بد‌کرداری.
۷/ او کارهای … روزمره را دشوار ساخت. او با مقررات نامناسب در زنـدگی مـردم دخالت می‌کرد. اندوه و غم را در شهرها پراکند. او از پرستش «مَــردوک» ‹اَمَـر- اوتو› خدای بزرگ روی برگرداند.
(گمان می‌رود نام «مردوک» با واژه آریایی و اوستایی «اَمِـرِتات» به معنای «جاودانگی/ بی‌مرگی» در پیوند باشد. اما ویژگی‌های دیگر مردوک شباهت‌هایی با «اهورامزدا» دارد و همچون او در سیاره «مشتری» متجلی می‌شده است. همانگونه که مردوک را با نام «اَمَـر- اوتو‌» می‌شناخته‌اند؛ از او با نام آریایی و کاسی «شوگورو» نیز یاد می‌کرده‌اند که به معنای «بزرگترین سرور» بوده و با معنای اهورامزدا (سرور دانا/ سرور خردمند) در پیوند است).
۸/ او مردم را به سختی معاش دچار کرد. هر روز به شیوه‌ای ساکنان شهر را آزار می‌داد. او با کارهای خشنِ خود مردم را نابود می‌کرد … همه مردم را.
۹/ از ناله و دادخواهی مردم، «اِنـلیل/ ایـلّیل» خدای بزرگ (= مردوک) ناراحت شد … دیگر ایزدان آن سرزمین را ترک کرده بودند. (منظور آبادانی و فراوانی و آرامش)
۱۰/ مردم از خدای بزرگ می‌خواستند تا به وضع همه باشندگان روی زمین که زندگی و کاشانه‌اشان رو به ویرانی می‌رفت، توجه کند. مردوک خدای بزرگ اراده کرد تا ایزدان به «بابِـل» بازگردند.
۱۱/ ساکنان سرزمین «سـومِـر» و «اَکَّـد» مانند مردگان شده بودند. مردوک بسوی آنان متوجه شد و بر آنان رحمت آورد.
۱۲/ مردوک به دنبال فرمانروایی دادگر در سراسر همه کشورها به جستجو پرداخت. به جستجوی شاهی خوب که او را یاری دهد. آنگاه او نام «کورش» پادشاه «اَنْـشان» ‹اَن- شـَ- اَن› را برخواند. از او بنام پادشاه جهان یاد کرد.
۱۳/ او تمام سرزمین «گوتی» ‹کو- تی- ای› را به فرمانبرداری کورش در آورد. همچنین همه مردمان «ماد» ‹اوم- مـان‌مَـن- دَه› را. کـورش با هر « سیاه سر» (همه انـسان‌ها) دادگرانه رفتار کرد.
(در تداول، نامِ بابلی «اومان‌منده» را با «ماد» برابر می‌دانند. اما به نظر می‌آید که این نام بر همه یا یکی از اقوام آریایی که در هزاره دوم پیش از میلاد به میاندورود مهاجرت کرده‌ بوده‌اند؛ اطلاق می‌شده است).
۱۴/ کورش با راستی و عدالت کشور را اداره می‌کرد. مردوک، خدای بزرگ، با شادی از کردار نیک و اندیشه نیکِ این پشتیبان مردم خرسند بود.
۱۵/ او کورش را برانگیخت تا راه بابل را در پیش گیرد؛ در حالی که خودش همچون یاوری راستین دوشادوش او گام برمی‌داشت.
۱۶/ لشکر پر شمار او که همچون آب رودخانه شمارش ناپذیر بود، آراسته به انواع جنگ‌افزارها در کنار او ره می‌سپردند.
۱۷/ مردوک مقدر کرد تا کورش بدون جنگ و خونریزی به شهر بابل وارد شود. او بابل را از هر بلایی ایمن داشت. او «نَـبـونـید» ‹نـَ- بو- نـَ- اید› شاه را به دست کورش سپرد.
۱۸/ مردم بابل، سراسر سرزمین سومر و اَکَّـد و همه فرمانروایان محلی فرمان کورش را پذیرفتند. از پادشاهی او شادمان شدند و با چهره‌های درخشان او را بوسیدند.
۱۹/ مردم سروری را شادباش گفتند که به یاری او از چنگال مرگ و غم رهایی یافتند و به زندگی بازگشتند. همه ایزدان او را ستودند و نامش را گرامی داشتند.
۲۰/ منم «کـورش»، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه توانمند، شاه بابِـل، شاه سومر و اَکَّـد، شاه چهار گوشه جهان.
۲۱/ پسر «کمبوجیه» ‹کـَ- اَم- بو- زی- یه›، شاه بزرگ، شاه «اَنْـشان»، نـوه «کـورش» (کـورش یکم)، شاه بزرگ، شاه اَنشان، نبیره «چیش‌پیش» ‹شی- ایش- بی- ایش›، شاه بزرگ، شاه اَنشان.
۲۲/ از دودمـانی ‌کـه ‌همیشه شـاه بـوده‌اند و فـرمانـروایی‌اش را «بِل/ بعل» ‹بـِ- لو› (خداوند/ = مردوک) و «نَـبـو» ‹نـَ- بو› گرامی می‌دارند و با خرسندی قلبی پادشاهی او را خواهانند. آنگاه که بدون جنگ و پیکار وارد بابل شدم؛
۲۳/ همه مـردم گام‌های مرا با شادمانی پذیرفتند. در بارگاه پادشاهان بـابـل بر تخت شهریاری نشستم. مَردوک دل‌های پاک مردم بابل را متوجه من‌کرد، زیرا من او را ارجمند و گرامی داشتم.
۲۴/ ارتش بزرگ من به صلح و آرامی وارد بابل شد. نگذاشتم رنج و آزاری به مردم این شهر و این سرزمین وارد آید.
۲۵/ وضع داخلی بابل و جایگاه‌های مقدسش قلب مرا تکان داد … من برای صلح کوشیدم. نَـبونید، مردم درمانده بابل را به بردگی کشیده بود، کاری که در خور شأن آنان نبود.
۲۶/ من برده‌داری را برانداختم. به بدبختی‌های آنان پایان بخشیدم. فرمان دادم که همه مردم در پرستش خدای خود آزاد باشند و آنان را نیازارند. فرمان دادم که هیچکس اهالی شهر را از هستی ساقط نکند. مردوک از کردار نیک من خشنود شد.
۲۷/ او بر من، کورش، که ستایشگر او هستم، بر پسر من «کمبوجیه» و همچنین بر همه سپاهیان من،
۲۸/ برکت و مهربانی‌اش را ارزانی داشت. ما همگی شادمانه و در صلح و آشتی مقام بلندش را ستودیم. به فرمان مَردوک همه شاهانی که بر اورنگ پادشاهی نشسته‌اند؛
۲۹/ و همه پادشاهان سرزمین‌های جهان، از «دریای بالا» تا «دریای پایین» (دریای مدیترانه تا خلیج فارس)، همه مردم سرزمین‌های دوردست، همه پادشاهان «آموری» ‹اَ- مور- ری- ای›، همه چادرنشینان،
۳۰/ مـرا خـراج گذاردند و در بـابـل بر من بـوسـه زدنـد. از … تا «آشـــور» ‹اَش- شور› و «شوش» ‹شو- شَن›.
۳۱/ من شهرهای «آگادِه» ‹اَ- گـَ- دِه›، «اِشنونا» ‹اِش- نو- نَک›، «زَمبان» ‹زَ- اَم- بـَ- اَن›، «مِتورنو» ‹مـِ- تور- نو›، «دیر» ‹دِ- ایر›، سرزمین «گوتیان» و شهرهای کهن آنسوی «دجله» ‹ای- دیک- لَت› که ویران شده بود را از نو ساختم.
۳۲/ فرمان دادم تمام نیایشگاه‌هایی که بسته شده بود را بگشایند. همه خدایان این نیایشگاه‌ها را به جاهای خود بازگرداندم. همه مردمانی که پراکنده و آواره شده بودند را به جایگاه‌های خود برگرداندم. خانه‌های ویران آنان را آباد کردم. همه مردم را به همبستگی فرا خواندم.
۳۳/ همچنین پیکره خدایان سومر و اَکَّـد را که نَـبونید بدون واهمه از خدای بزرگ به بابل آورده بود؛ به خشنودی مَردوک به شادی و خرمی،
۳۴/ به نیایشگاه‌های خودشان بازگرداندم، بشود که دل‌ها شاد گردد. بشود، خدایانی که آنان را به جایگاه‌های مقدس نخستین‌شان بازگرداندم،
۳۵/ هر روز در پیشگاه خدای بزرگ برایم خواستار زندگانی بلند باشند. بشود که سخنان پر برکت و نیکخواهانه برایم بیابند. بشود که آنان به خدای من مَردوک بگویند: ‘‘به کورش شاه، پادشاهی که ترا گرامی می‌دارد و پسرش کمبوجیه جایگاهی در سرای سپند ارزانی دار.’’
۳۶/ بی‌گمان در روزهای سازندگی، همگی مردم بابل، پادشاه را گرامی داشتند و من برای همه مردم جامعه‌ای آرام فراهم ساختم. (صلح و آرامش را به تمامی مردم اعطا کردم). . . . .
۳۷/ … غاز، دو اردک، ده کبوتر. برای غازها، اردک‌ها و کبوتران…
۳۸/ … باروی بزرگ شهر بابل بنام «ایمگور- اِنـلیل» ‹ایم- گور- اِن- لیل› را استوار گردانیدم …
۳۹/ … دیوار آجری خندق شهر را،
۴۰/ … که هیچیک از شاهان پیشین با بردگانِ به بیگاری گرفته شده به پایان نرسانیده بودند؛
۴۱/ … به انجام رسانیدم.
۴۲/ دروازه‌هایی بزرگ برای آنها گذاشتم با درهایی از چوب «سِدر» و روکشی از مفرغ …
۴۳/ …کتیبه‌ای از پـادشاهی پیش از من بنام «آشور بانیپال» ‹آش- شور- با- نی- اَپ- لی›
۴۴/ … برای همیشه!

به مناسبت 7 آبان روز بزرگداشت بزرگ مرد تاریخ بشر.

رند ...

2009-10-15T19:30:00.008+03:30

تا ز میخانه و می نام و نشان خواهد بود / سر ما خاک ره پیر مغان خواهد بود

حلقه ی پیر مغان از ازلم در گوش است / بر همانیم که بودیم و همان خواهد بود

بر سر تربت ما چون گذری همت خواه / که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

برو ای زاهد خودبین که ز چشم من و تو / راز این پرده نهانست و نهان خواهد بود

ترک عاشق کش من مست برون رفت امروز / تا دگر خونِ که از دیده روان خواهد بود

چشمم آندم که ز شوق تو نهد سر به لحد / تا دم صبح قیامت نگران خواهد بود

بخت حافظ گر ازین گونه مدد خواهد کرد

زلف معشوقه بدست دگران خواهد بود

دو یار زیرک و از باده ی کهن دو منی / فراغتی و کتابی و گوشه ی چمنی

من این مقام بدنیا و آخرت ندهم / اگر چه در پیم افتند هر دم انجمنی

هر آنکه کنج قناعت به گنج دنیا داد / فروخت یوسف مصری به کمترین سمنی

بیا که رونق این کارخانه کم نشود / به زهد همچو تویی یا بفسق همچو منی

ز تند باد حوادث نمی توان دیدن / در این چمن گلی بودست یا سمنی

ببین در آیینه ی جام نقش بندی غیب / که کس بیاد ندارد چنین عجب زمنی

از این سموم که بر طرف بوستان بگذشت / عجب ! که بوی گلی هست و رنگ نسترنی

به صبر کوش تو ایدل که حق رها نکند / چنین عزیز نگینی بدست اهرمنی

مزاج دهر تبه شد در این بلا حافظ

کجاست فکر حکیمی و رای برهمنی

( بماسبت بیستم مهر ، یاد روز لسان الغیب)

هر آزادی بی زادی !

2009-08-14T16:48:00.012+04:30

اکنون بسیط زمین . . . از پیرایه ی وجود متجلببان جلباب علوم و متحلیان به حیلت هنر و آداب خالی شده . . . و جمعی باقی ماندند [که] . . . کذب و تزویر را وعظ و تکذیر دانند و تحرمز و نمیت را صرامت و شهامت نام کنند . . . هر یک از ابناءایسوق در زی اهل فسوق امیری گشته و هر مزدوری دستوری و هر مزوری وزیری و هر مدبری دبیری و . . . هر مسرفی مشرفی و هر شیطانی نایب دیوانی و هر کون خری سر صدری و هر شاگرد پایگاهی خداوند حرمت و جاهی و هر فراشی صاحب دورباشی و هر جافی یی کافی یی و هر خسی کسی و هر خسیسی رئیسی و هر غادری قادری و هر دستاربندی بزرگوار دانشمندی و هر جمالی هز کثرت مال با جمالی و هر حمالی از مساعدت اقبال به فصحت حالی ...
در چنین زمان که قحط سال مروت و فتوت باشد و روز بازار ضلالت و جهالت ممتحن و خوار و اشرار ممَکن و در کار ، کریم فاضل تافته ی دام محنت و لئیم جاهل یافته ی کام نعمت ، هر آزادی بی زادی و هر رادی مردودی و هر نسیبی بی نصیبی و هر حسیبی نه در حسابی... !

تاریخ جهان گشای جوینی ؛ به نقل از کتاب "زوال اندیشه ی سیاسی در ایران".

براي دوست . . .

2009-04-22T10:29:00.007+04:30

تو را من دوست می دارم

تو را به جای همه زنانی که نشناخته ام دوست می دارم

تو را به جای همه روزگارانی که نمی زیسته ام دوست می دارم

برای خاطر عطر گسترده بیکران و برای خاطر عطر نان گرم

برای خاطر برفی که آب می شود،برای خاطر نخستین گل ها

برای خاطر جانوران پاکی که آدمی نمی رماندشان

تو را برای خاطر دوست داشتن دوست می دارم

تو را به جای همه زنانی که دوست نمی دارم دوست می دارم.

جز تو ، که مرا منعکس تواند کرد؟من خود،خویشتن را بس

اندک می بینم.

بی تو جز گستره بی کرانه نمی بینم

میان گذشته و امروز.

از جدار آینهَ خویش گذشتن نتوانستم

می بایست تا زندگی را لغت به لغت فرا گیرم

راست از آنگونه که لغت به لغت از یادش می برند.

تو را دوست می دارم برای خاطر فرزانگیت که از آن من نيست

تو را برای خاطر سلامت

به رغم همه آن چیزها که به جز وهمی نیست دوست می دارم

برای خاطر این قلب جاودانی که بازش نمی دارم

تو می پنداری که شکی ،حال آنکه به جز دلیلی نیستی

تو همان آفتاب بزرگی که در سر من بالا می رود

بدان هنگام که از خویشتن در اطمینانم.

پل الوار

تيسپون

2009-04-05T17:28:00.003+04:30

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان
ایوان مدائن را آیینه‌ی عبرت دان

یک ره ز ره دجله منزل به مدائن کن
وز دیده دوم دجله بر خاک مدائن ران

خود دجله چنان گرید صد دجله‌ی خون گویی
کز گرمی خونابش آتش چکد از مژگان

بینی که لب دجله کف چون به دهان آرد
گوئی ز تف آهش لب آبله زد چندان

از آتش حسرت بین بریان جگر دجله
خود آب شنیدستی کاتش کندش بریان

بر دجله‌گری نونو وز دیده زکاتش ده
گرچه لب دریا هست از دجله زکات استان

گر دجله درآموزد باد لب و سوز دل
نیمی شود افسرده، نیمی شود آتش‌دان

تا سلسله‌ی ایوان بگسست مدائن را
در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچان

گه‌گه به زبان اشک آواز ده ایوان را
تا بو که به گوش دل پاسخ شنوی ز ایوان

دندانه‌ی هر قصری پندی دهدت نو نو
پند سر دندانه بشنو ز بن دندان

گوید که تو از خاکی، ما خاک توایم اکنون
گامی دو سه بر مانه و اشکی دو سه هم بفشان

از نوحه‌ی جغد الحق مائیم به درد سر
از دیده گلابی کن، درد سر ما بنشان

آری چه عجب داری کاندر چمن گیتی
جغد است پی بلبل، نوحه است پی الحان

ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما
بر قصر ستم‌کاران تا خود چه رسد خذلان

گوئی که نگون کرده است ایوان فلک‌وش را
حکم فلک گردان یا حکم فلک گردان

بر دیده‌ی من خندی کاینجا ز چه می‌گرید
گریند بر آن دیده کاینجا نشود گریان

نی زال مدائن کم از پیرزن کوفه
نه حجره‌ی تنگ این کمتر ز تنور آن

دانی چه مدائن را با کوفه برابر نه
از سینه تنوری کن وز دیده طلب طوفان

این است همان ایوان کز نقش رخ مردم
خاک در او بودی دیوار نگارستان

این است همان درگه کورا ز شهان بودی
دیلم ملک بابل، هندو شه ترکستان

این است همان صفه کز هیبت او بردی
بر شیر فلک حمله، شیر تن شادروان

پندار همان عهد است از دیده‌ی فکرت بین
در سلسله‌ی درگه، در کوکبه‌ی میدان

از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه
زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان

نی نی که چو نعمان بین پیل افکن شاهان را
پیلان شب و روزش گشته به پی دوران

ای بس پشه پیل افکن کافکند به شه پیلی
شطرنجی تقدیرش در ماتگه حرمان

مست است زمین زیرا خورده است بجای می
در کاس سر هرمز خون دل نوشروان

بس پند که بود آنگه بر تاج سرش پیدا
صد پند نوست اکنون در مغز سرش پنهان

کسری و ترنج زر، پرویز و به زرین
بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان

پرویز به هر بزمی زرین تره گستردی
کردی ز بساط زر زرین تره را بستان

پرویز کنون گم شد، زان گمشده کمتر گو
زرین تره کو برخوان؟ روکم ترکوا برخوان

گفتی که کجار رفتند آن تاجوران اینک
ز ایشان شکم خاک است آبستن جاویدان

بس دیر همی زاید آبستن خاک آری
دشوار بود زادن، نطفه ستدن آسان

خون دل شیرین است آن می که دهد رزبن
ز آب و گل پرویز است آن خم که نهد دهقان

چندین تن جباران کاین خاک فرو خورده است
این گرسنه چشم آخر هم سیر نشد ز ایشان

از خون دل طفلان سرخاب رخ آمیزد
این زال سپید ابرو وین مام سیه پستان

خاقانی ازین درگه دریوزه‌ی عبرت کن
تا از در تو زین پس دریوزه کند خاقان

ضحاک !

2009-03-09T11:19:00.005+03:30

چو ضحاک شد بر جهان شهریار / برو سالیان انجمن شد هزار

سراسر زمانه بدو گشت باز / بر آمد برین روزگار دراز

نهان گشت کردار فرزانگان / پراگنده شد کام دیوانگان

هنر خوار شد جادویی ارجمند / نهان راستی آشکارا گزند

شده بر بدی دست دیوان دراز / به نیکی نرفتی سخن جز به راز...

تو را ای کهن بوم بر دوست دارم ...

2009-02-28T23:25:00.001+03:30

زپوچ جهان هیچ اگردوست دارم

تورا،ای کهن بوم و بر دوست دارم

تو را،ای کهن پیر جاوید برنا

تو را،ای گرانمایه،دیرینه ایران

تو را،ای گرامی گوهر دوست دارم

تو را،ای کهن زاد و بوم بزرگان

بزرگ آفرین نامور دوست دارم

گمان های تو چون یقین دوست دارم

عیان های تو چون خبر دوست دارم

هم اُرمزد و هم ایزدانت پرستم

هم آن فره و فروهر دوست دارم

به جان پاک پیغمبر باستانت

که پیری است روشن نگردوست دارم

گرانمایه زرتشت را من فزون تر

زهر پیر و پیغامبر دوست دارم

بشر بهتر او ندید و نبیند

من آن بهترین از بشر دوست دارم

سه نیکش بهین رهنمای جهان است

مفیدی چنین مختصر دوست دارم

ابر مرد ایرانی راهبرد بود

من ایرانی راهبر را دوست دارم

نه کشت و نه دستور کشتن به کس داد

ازین روش هم معتبر دوست دارم

من آن راستین پیر را،گرچه رفته ست

از افسانه آن سوی تر،دوست دارم

نامم خدا ایران نهاد

2009-02-28T22:54:00.005+03:30

چون آریایی ام نژاد / نامم خدا ایران نهاد

من زادگاه کورشم / آزاده ی پر شورشم

پیکان تیر آرشم/ خون رگ سیاوشم

از غرب از ماد آمدم/ از گلشن داد آمدم

من شیر مرد پارسم / موج خلیج فارسم

ارژنگ پاک مانی ام/ من پارتم ایرانیم

اوج توان داورم/ من شاه بیت خاورم

اعجاز نظم توسی او / شه نامه ی فردوسی ام

من تخت جمشیدم جمم / کسری و شوش ارگ بمم

من کاویانم با درفش / من پور زالم یار رخش

اسفندیارم شاه پور / پاک آفرید و پر غرور

سام و نریمان بوده ام / مهد دلیران بوده ام

من کاوه ی آهنگرم / تاب ستم را ناورم

از چرم پرچم ساختم / تا بر ستمگر تاختم

سهراب خون غلتیده ام / پور پدر نادیده ام

فروهر مزدا بر سرم / سیمرغ دستان پرورم

گردآفریدم شیر زن / شهزاده ی شمشیر زن

خصم شه تورانیم / من دختر ایرانیم

سرباز مام میهنم / گودرز و گیو و بیژنم

دیهیم گردی بر سرم / من توس پور نوذرم

من دشمن اهریمنم / آذر گشسب روشنم

هم رزم و هم رامش منم / گهواره ی دانش منم

هم یشت و یسنا داشتم / خرده اوستا داشتم

وندیوداد و ویسبر / میراث آن معصوم زرد

زرتشت پیک آسمان / با آن سه پند جاودان

زآلودگی ها پاک کن / کردار و پندار و سخن

من داریوشم پر جلال / آن پادشاه بی مثال

باب خشایارشا منم / سردار بی پروا منم

من سومینم داریوش/ آن شاه تنها و خموش

گرید به مرگم دشمنم / چون خون فشان بیند تنم

چون تخت شاهی ام شکست / اسکندری با غم نشست

کس بر تنم دستی نبرد / تا آریوبرزن نمرد

یک شاه اما بی سپاه / با دخترانش بی پناه

جنگید و بشکست و شکست/ اما به ذلت تن نبست

جنگید و کشت و کشته شد / تاجش به خون آلوده شد

داغ دل یونانی ام / من سورن اشکانی ام

من اردشیر بابکم / گیتی به نوک ناوکم

دانایم و بوزرجمهر / چون مهر دانش بر سپهر

من مزدک روشنگرم / فر اهورا بر سرم
من مژده ی نو داشتم / باغ شهادت کاشتم

من پور فرخزاد را / آن پاک دین راد را

دیدم گه جنگ و نبرد / با دشمن ایران چه کرد

چون پور فرخزاد مرد / گویی در ایران داد مرد

خیل سواران عرب / روز مرا کردند شب

می کوفت سوط تازیان / تا قرن ها بر پشتمان

اورنگ ساسانی شکست / فرش بهارستان گسست

بشکست چون پشت سران / پشت درفش کاویان

ایزد زما بیگانه شد / آتشگهم ویرانه شد

من دیوهای مست را / تورانیان پست را

من دختران بی پدر / من مادران بی پسر

شاهنشهان ماردوش / آهنگران سخت کوش

بسیار بر خود دیده ام / وز داغشان رنجیده ام

چنگیز قلبش پاره سنگ / یا آن دگر تیمور لنگ

ای بس که بر من تاختند / وز خون من خوان ساختند

من مازیارم طاهرم / یعقوب لیثم نادرم

تیغ کریم زندی ام / خصم حقارت مندی ام

ذلت خدایا تا کجا / قوم قجر شد پادشاه

از جور شاهان قجر / آن بزدلان بی جگر

صد تکه ام تاراج شد / سهم خراج و باج شد

امروز بی بال و پرم / افتاده دیهیم از سرم

فر اهوراییم کو ؟ / آیین میتراییم کو ؟

بهزاد کو شبدیز کو ؟ / سووش کجا پرویز کو ؟

اما سروش و زند هست / بهرام ورجاوند هست

سوشیانس روزی میرسد / روزی که پیروزی رسد

فردا که آن هرمزد پاک / دستی کشید بر روی خاک

آن روز ایران را ببین / برتر ز روم و مصر و چین

با فر ایزد آشنا / از بند اهریمن رها . . .

ایرانیم من

2009-02-08T22:58:00.003+03:30

ایرانیم من ... !

باد های گزنده خوابی سنگین را بر آشفت و زخم های چرکین سر باز زد و من چون هیولایی در دراز ترین شب قطبی از انجماد قامت کشیدم و چشمانم را به دنبال مشرق گمشده در آفاق

گردانیدم و ذهنم را در جستجوی گذشته کاویدم و چون پلنگی زخمی در بهت خوف انگیزی بیشه ها و کوهها را آواز دادم , بر دشتها بانگ زدم , از ابر و باد و آسمان یاری خواستم , بر

ساحل متروک گام نهادم و با هر موج دریا را فریاد زدم و نام و نشان خود پرسیدم و تنها پژواک صدایم را از کوهسار شنیدم ! اما میدیدم که روزگاری از همه ی این گذرگاه ها گذشته ام و

بر این آب ها پارو زده ام و بر این دشتها دانه افشانده ام , بر این ساحل ها آتش افروخته ام و بر ستیغ کوهها طلایه سپاهی را در انتظار بوده ام . کم کم به یاد آوردم که در صبح مه گرفته

عهدی از یاد رفته زاده شده ام و همراه آفتاب دشتهای بسیاری پیموده ام و در اینجا و در این دشت یخ زده به خواب رفته ام که روزگاری سرسبز بود . به یاد آوردم زادگاه فرزندانم را

برگزیدم و با شیر و ببر هم پنجه شدم و بر بلندی ها خانه ساختم و بر آبها پل بستم و بر اسبان وحشی لگام زدم و گوسفندانم را در بیشه ها چرانیدم و آهن را گداختم ,به یاد آوردم پیش از هر کس

هر کس نشانه های خدا را در آتش و آب و هوا و خاک شناختم .

به یاد آوردم که با زرتشت در کوهساران هم سفر بودم و در کوهها آتش افروختم و با او پیمان خدا را به دشتها آوردم و در زمین خود به عدل و دادگری نشستم و با کاوه به ضحاک

شوریدم و در البرز همه توانم را در بازوان آرش نهادم و با تنها تیر ترکشش رهانیدم . در آزمون عفاف سیاوش بر آتش تاختم و با بیژن به چاه افتادم , با رستم از هفت خان گذشتم و با

سهراب ,ناشناس , پنجه در پنجه ی پدر خویش و پشتم در خاکش و خنجرش در قلبم نشست. به یاد آوردم که برای حفظ حیثیت , همسر و جگر گوشه هایم را در به اب افکندم و خویش از

سند گذشتم و اسبم را از نیل سیراب کردم و نام خود را بر صخره ها کندم و باروی هگمتانه را با بازوان خویش از سنگهای سخت پی ریختم ,در چپاول آشور در رکاب دیاگو به پایمردی

ایستادم ,در فارس به اسارت اسکندر درآمدم و او شبی مستانه خانه ام را به آتش کشید...

به یاد آوردم که به مزدک پیوستم و آیینش را پذیرفتم و با هم کیشانم به فرمان کسرای عادل زنده به گور شدم ,به یاد آوردم که گردونه ی زمین را به طواف آفتاب بردم و تقویم جهان را با بهار

و زمستان هم سفر کردم . جهان را با جاده ی ابریشم به هم پیوند زدم و در یونان خواب خدایان را برآشفتم . در بابل رهایی اندیشه از بند را فرمان دادم . به یاد آوردم که خدایی داشتم که از

او در هراس نبودم , به بردگی اش تن ندادم و خدایم نیز هرگز مرا به بندگی فرانخواند . به یاد آوردم که بتی نساختم و خدایی نیافریدم و کسی را به بردگی نگرفتم.

تنها آب و نور و هوا و خاک را که آیات راستین خدا و تمام هستی بود ستودم . کتابی داشتم که مرا به روشنایی و پاکی و مهربانی و نیکی دعوت میکرد.

. . .

به یاد آوردم در مرو آسیابی بود که در آن به هلاکت رسیدم و در مدائن دشتی بود که در آن کتابهای بسیاری در آتش سوخت و در زیر بلند ترین طاق دنیا مردانی شقه میشدند و زنانی

که میگرستند و دهترانی که دستهایشان به شترها بسته بود , خانه ها میسوخت و رودی که خون در آن روان بود . به یاد آوردم که در کاروان اسیران سرگذشت خود را در نی لبکی

و سرودی کهنه را در زیر لب زمزمه میکردم و به یاد آوردم که در بازار برده فروشان شام و بغداد قرن ها از سرایی به سرایی و از مولایی به مولای دیگر بخشوده شدم.

به یاد آوردم بیابان های جزیره العرب را همپای فیروز ابولؤلؤ پیشاپیش جمازه ی عبدالرحمن بن عوف ریگهای داغ را پیمودم . به یاد آوردم که هزار و یک شب با شهرزاد قصه گو بیدار

شدم و با شهربانو در بیابانهای ری غریبانه مدفون شدم و کور و لنگ و عجم در کوچه های مدینه در جستجوی دختران گمشده ام هر شب فریاد کنیزکان نابالغ را در حجله های خونین

زفاف شنیدم.

به یاد آوردم برای پاسداری از عصمت حرمسرا اخته شدم و به شمشیر گردن نهادم و جزیه دادم و زمین خود را از فاتحان خویش به عاریت گرفتم ! و خشم خدای فاتح را بر بردگان

فراری دریافتم .به یاد آوردم که جانشینی خدا را بر فریفتگان یک دودمان عرب متوحش موروثی کردم ! و بر سر این آستان هزار بر به شهادت رسیدم. به یاد آوردم که بابک را با خدعه

از پای در آوردم و ابومسلم را در پیش پای خلیفه به هلاکت انداختم و نان طاهر را زهر آگین کردم و منصور را به دار آویختم و یعقوب را در نیمه راه بیابان تنها گذاشتم و پیروان صباح

را از برج بلند قلعه ی الموت بر صخره ها پرتاب کردم و در این قتال آخرین برده ی نافرمان بنام کسری را در زیر ترازوی عدالت در خون خویش غرقه ساختم و عقاب خود را بر بردگی

قاتلان خویش وصیت کردم و به یاد آوردم به وعده ی رهایی در شبیخون نهروان در رکاب فاتحان خویش جنگیدم و به پاس آن خونم به آب نهروان درآمیخت.

به یاد آوردم به شکرانه ی آیین تازه ام سرگذشتم را فراموش کردم ! و با سفالینه هایی در عمق خاک نهان ساختم و گذشته را در کودکی گمنام و بی نام و نشان مدفون کردم و چون

کودکی هزار ساله ! در اولین شبی که پدر خوانده ام به یثرب گریخت از نو زاده شدم و مادرم که هرگز او را ندیده بودم و شیرش را ننوشیده بودم به گذشته پیوست و من با پستان

شتران و کنیزکان بی فرزند بزرگ شدم و نور و آب و خاک و هوا را از یاد بردم و انفاق بخشیدم و خمس دست رنجم را که ازآن من بود به وارثان که فاتحان میهن پیشین من بود پنهان

و آشکار رسانیدم و دریافتم که چندین هزار قرن دیگر مردی موعود خواهد آمد و به بردگی ام پایان خواهد داد ! و خدای فاتح را که هر ساله گوسفندانم را به قربانی میبرد ,فرشتگانش

را به نوازشم خواهد فرستاد !

به یاد آوردم به زبانی که هرگز به آن اندیشه ای نداشتم بیش هز هزار سال فاتحان خود را ستودم و سیاوشان را بر خود گواهی دادم و پدران گمراه خود را که از روشنایی و پاکی و

مهربانی و نیکی سخن گفته بودند ناسزا گفتم و به یاد آوردم کنج قناعت برگزیدم و گنج دنیا را به اهلش واگذاردم و آموختم که از شادی بپرهیزم ! آموختم که عفو و صبر پیشه سازم

و انتقام و ظفر را ازآن فاتحان خویش بدانم و آینده را از عطسه های زوج و فرد بپرسم و پای چپ را پیش از پای راست بردارم و پاکی را با وجب بسنجم و در جنگ خانگی از محلل

یاری جویم و شترها را تنها به آن خاطر که سرکوب فاتحان من بوده نفر بخوانم ! و باور کنم ماه با اشاره ی انگشتی به دو نیم شده و و اسبی بالدار شبانه آسمان را پیموده و آموختم

که بنده زادگان خویش را بنام فاتحان خویش بنامم و گستاخیم را با غلام یا قربان در کنار نامشان جبران کردم و تنها صادقی را که شناختم کذاب بنامم و برای مردگان به زبانی که هیچ

نمیدانند آمورزش بخواهم و خدا را با زبانی که نمیدانم بستایم و به یاد آوردم که گور اجدادم رابه آب بستم و برای فاتحانم و بنده زادگانشان مقبره های زر اندود به پا کردم و در ثنای

آنات و اطفال شیر خوارشان بیش از هزار سال گریستم و بجای فاتحان مرده هر ساله در سالروز مزگشان جامه ی عزا پوشیدم و بر سر و سینه زدم و زنخیر بردگیم را بر پشت خود

انداختم و به یاد آوردم بیش از هزار سال در مقبره ها نشستم و عدالت و ستم را که از فهم من بیرون بود به فتوایی دریافتم و ادراکم را به تقلید و اقتدای جانشین ساختم و به تکلیف

شرعی بر حامیان خویش شوریدم و ناگزیر شمشیر چنگیز را سوهان کشیدم و چرج آسیاب نیشاپور را با خون خویش چرخانیدم و به عبرتی جاودان درجاده ی ابریشم برجی بلند از

استخوان هویش بر افراشتم و دروازه ها را بسوی تیمور گشودم . سلطنتم را به حکم تقدیری که ستارگان خبر میدادند به افغان ها بخشودم .به یاد آوردم به فتحالفتوح دشمن پای از رکاب

رخش بر گرفتم و لگامش را به دشمنان گرسنه سپردم و به ساربانی اشتران تن در دادم و سر تسلیم با آنان برداشتم و در این سودا رخت رزم از تن کندم و عقلم را با دستارشان و زره ام

را با زره ام را با عیاشیشان و گرزم را به صحبه صد دانه شان معاوضه کردم . کشتزارم با نهر و چشمه سار به جرعه ای از بهشت موعودشان بخشودم. در بزمشان چنگ زدم و

دخترکان نو رسم را به حرمسراهایشان هدیه بردم . با هر طلوع با بانگ بلند و صوت خوش سرود بردگی خویش را بر بلندای گلدسته هایشان به اقرار تلاوت کردم .

به یاد آوردم که آزادگی را در سراب های معجزه گم کنم و دستم را از شمشیر برگرفتم و به دعا برداشتم و در خانقاه و خرافات عزلت گزیدم و با اشک دل توشه ی آخرت انباشتم و

اندوهم را با آب روان و سنگ صبور باز گفتم و جور ارباب بی مروت دنیا را به روز حشر و حسابی موهوم حوالت دادم و مرگ اقیانوس را در میکده به انتظار نشستم...

و اینک میدانم که ایرانیم من ,که از درازترین شب قطبی می آیم و روشنایی را با خاطرات کهنه فراموش کرده ام و یاد آنم , اما ...

در خواب ژرف خویش چون صخره های یخزده خاموشند , فریاد های من در هیاهوی باد های هرزه گم و گور میشود ...

درود

2009-02-06T16:32:00.009+03:30

درود بر ایران و ایرانی !

ياري اندر كس نمي بينم ياران را چه شد / دوستي كي آخر آمد دوستداران را چه شد

آب حيوان تيره گون شد خضر فرخ پي كجاست / خون چكيد از شاخ گل ابر بهاران را چه شد

كس نمي گويد كه ياري داشت حق دوستي / حق شناسان را چه حال افتاد ياران را چه شد

لعلي از كان مروّت بر نيامد سال ها ست / تابش خورشيد و سعي باد و باران را چه شد

شهرياران بود و خاك مهربانان اين ديار / مهرباني كي سر آمد شهرياران را چه شد

گوي توفيق و كرامت در ميان افكنده اند / كس به ميدان در نمي آْيد سواران را چه شد

صد هزاران گل شكفت و بانگ مرغي بر نخاست / عندليبان را چه پيش آمد هزاران را چه شد

حافظ ز اسرار الهي كس نمي داند خموش / از كه مي پرسي كه دور روزگاران را چه شد